ỐNG NGHIỆM
- 1. ỐNG NGHIỆM LẤY MÁU
- 2. ỐNG NGHIỆM NHỰA & THỦY TINH
- 3. ỐNG NGHIỆM BD USA
- 4. VẬT TƯ PAP & GIẢI PHẪU BỆNH
- 5. VẬT TƯ PHÒNG THÍ NGHIỆM SH-SHPT
- 6. TEST
- 7. XÉT NGHIỆM
- 8. HÓA CHẤT NHUỘM VI SINH & TẾ BÀO
- 9. LỌ NHỰA & CHAI NHỰA Y TẾ
- 10. GIA CÔNG KHUÔN ÉP NHỰA THEO YÊU CẦU
- 11. VẬT TƯ TIÊU HAO Y TẾ
- 12, THIẾT BỊ Y TẾ
- 13. DỤNG CỤ INOX-Y TẾ
- 14. DỤNG CỤ THỦY TINH PYREX - MỸ
- 15. ĐỒ BẢO HỘ & PHÒNG HỘ Y TẾ
- 16. TB THÍ NGHIỆM SH- SHPT
- 17. DỤNG CỤ Y TẾ GIA ĐÌNH
- 18. DỤNG CỤ VỆ SINH PHÒNG THÍ NGHIỆM
- 19. ĐÁ GEL & HỘP BẢO QUẢN TRỮ LẠNH
- 20. SINH PHẨM XÉT NGHIỆM
- 21. VẬT TƯ Y TẾ CHO SPA & THẨM MỸ
- 25. VẬT TƯ PRP
- 26. SẢN PHẨM GIA DỤNG
- 27. KIẾN THỨC Y HỌC
- 28. VIỆC LÀM XÉT NGHIỆM
- 29 KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM
- 31. KHẨU TRANG & GĂNG TAY Y TẾ
- 32 DANH SÁCH TỔNG HỢP
- 34.HÓA CHẤT KHỬ TRÙNG & SÁT KHUẨN
- 35.BƠM KIM TIÊM & DÂY TRUYỀN
tiện ích
CHI TIẾT TIN TỨC
SẮC TỐ MẬT (BILE PIGMENTS): BẢN CHẤT HÓA HỌC, CƠ CHẾ HÌNH THÀNH VÀ Ý NGHĨA TRONG XÉT NGHIỆM Y HỌC
1. ĐẠI CƯƠNG VỀ SẮC TỐ MẬT
Sắc tố mật (Bile pigments) là nhóm hợp chất hóa học có màu, được hình thành chủ yếu từ quá trình thoái hóa nhóm heme của hemoglobin và các protein chứa heme trong cơ thể. Những hợp chất này được chuyển hóa qua hệ thống đại thực bào, gan và đường mật, sau đó được đào thải chủ yếu qua đường tiêu hóa.
Sắc tố mật là những thành phần hóa học trực tiếp góp phần tạo nên màu sắc đặc trưng của dịch mật. Ở người, hai sắc tố quan trọng nhất là bilirubin và biliverdin.
Trong đó:
- Bilirubin: sắc tố có màu vàng cam, là thành phần chủ yếu quyết định màu vàng đặc trưng của dịch mật ở người.
- Biliverdin: sắc tố có màu xanh lục, là sản phẩm oxy hóa của heme và là tiền chất được chuyển hóa thành bilirubin.
Màu sắc của dịch mật phụ thuộc vào nồng độ, tỷ lệ tương đối và trạng thái hóa học của các sắc tố hiện diện trong dịch mật.
Cần phân biệt sắc tố mật với các thành phần khác của dịch mật như acid mật, muối mật, cholesterol, phospholipid, điện giải và nước. Những chất này có vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa và vận chuyển lipid nhưng không phải là các sắc tố trực tiếp tạo màu cho mật.
2. CÁC THÀNH PHẦN HÓA HỌC CHÍNH CỦA SẮC TỐ MẬT
2.1. Bilirubin – sắc tố vàng cam chủ yếu của dịch mật
Bilirubin là sản phẩm chuyển hóa chính của nhóm heme, có màu vàng cam và giữ vai trò trung tâm trong hệ thống sắc tố mật ở người.
Về mặt hóa sinh, bilirubin có cấu trúc tetrapyrrole mạch hở, được hình thành từ quá trình phân giải vòng porphyrin của heme.
Bilirubin tồn tại trong cơ thể chủ yếu dưới hai dạng:
a. Bilirubin không liên hợp (Unconjugated Bilirubin – UCB)
- Có nguồn gốc từ quá trình chuyển hóa biliverdin.
- Ít tan trong nước, có tính thân lipid.
- Trong huyết tương, liên kết chặt với albumin để được vận chuyển đến gan.
- Không được lọc qua cầu thận trong điều kiện sinh lý thông thường.
- Khi tăng cao, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây độc tính thần kinh.
Bilirubin không liên hợp còn được gọi là bilirubin gián tiếp trong thực hành xét nghiệm.
b. Bilirubin liên hợp (Conjugated Bilirubin – CB)
Tại tế bào gan, bilirubin không liên hợp được liên hợp với acid glucuronic nhờ enzyme UDP-glucuronosyltransferase 1A1 (UGT1A1).
Quá trình này tạo thành bilirubin monoglucuronide và bilirubin diglucuronide.
Đặc điểm:
- Có độ tan trong nước cao hơn bilirubin không liên hợp.
- Được bài tiết chủ động vào tiểu quản mật thông qua protein vận chuyển MRP2.
- Đi theo hệ thống đường mật xuống tá tràng.
- Khi tăng trong máu, bilirubin liên hợp có thể xuất hiện trong nước tiểu.
Bilirubin liên hợp thường được gọi là bilirubin trực tiếp trong xét nghiệm hóa sinh.
2.2. Biliverdin – sắc tố xanh lục
Biliverdin là sắc tố có màu xanh lục, được hình thành trong giai đoạn đầu của quá trình thoái hóa heme.
Phản ứng này được xúc tác bởi enzyme heme oxygenase (HO), chủ yếu trong các tế bào thuộc hệ thống đại thực bào.
Trong phản ứng, vòng porphyrin của heme bị mở tại cầu nối alpha-methene, tạo biliverdin IXα, đồng thời giải phóng sắt và carbon monoxide.
Biliverdin tiếp tục được enzyme biliverdin reductase xúc tác phản ứng khử để tạo thành bilirubin.
Phản ứng tổng quát:
Heme → Biliverdin → Bilirubin
Trong đó:
- Heme oxygenase xúc tác quá trình oxy hóa và mở vòng heme để hình thành biliverdin.
- Biliverdin reductase xúc tác phản ứng khử biliverdin thành bilirubin.
Ý nghĩa về màu sắc:
Biliverdin có màu xanh lục, bilirubin có màu vàng cam. Hai sắc tố này có đặc tính hấp thụ ánh sáng khác nhau, góp phần tạo nên các sắc thái màu của dịch mật.
Trong mật người bình thường, bilirubin là sắc tố chiếm ưu thế. Biliverdin có ý nghĩa quan trọng về mặt chuyển hóa và có thể góp phần tạo sắc xanh tùy theo điều kiện hóa học của mẫu.
2.3. Các sản phẩm chuyển hóa sắc tố mật tại ruột
Sau khi bilirubin liên hợp được bài tiết vào dịch mật và đi xuống ruột, hệ vi khuẩn đường ruột tham gia quá trình khử và chuyển hóa bilirubin thành các hợp chất thuộc nhóm urobilinoid.
Các chất quan trọng gồm:
- Urobilinogen: hợp chất không màu, được hình thành từ chuyển hóa bilirubin tại ruột.
- Stercobilinogen: tiền chất không màu, có thể bị oxy hóa thành stercobilin.
- Urobilin: sắc tố vàng, góp phần tạo màu vàng của nước tiểu.
- Stercobilin: sắc tố màu nâu, góp phần tạo màu đặc trưng của phân.
Các hợp chất này là sản phẩm chuyển hóa tiếp theo của bilirubin, không nên đồng nhất với những sắc tố chủ yếu quyết định màu sắc dịch mật ban đầu.
3. CƠ CHẾ HÌNH THÀNH SẮC TỐ MẬT
Nguồn gốc chủ yếu của sắc tố mật là quá trình thoái hóa hemoglobin từ hồng cầu già.
Hồng cầu có tuổi thọ trung bình khoảng 120 ngày. Khi kết thúc vòng đời, hồng cầu được các đại thực bào thu nhận và phân hủy, chủ yếu tại lách, gan và tủy xương.
Ngoài hemoglobin, một phần bilirubin còn được hình thành từ quá trình sinh hồng cầu không hiệu quả và sự thoái hóa các protein chứa heme khác như myoglobin, cytochrome, catalase và peroxidase.
Quá trình hình thành bilirubin gồm các giai đoạn:
Giai đoạn 1: Heme chuyển thành biliverdin
Heme được enzyme heme oxygenase xúc tác phản ứng oxy hóa, làm mở vòng porphyrin.
Sản phẩm tạo thành gồm:
- Biliverdin IXα.
- Sắt (Fe²⁺).
- Carbon monoxide (CO).
Biliverdin là sắc tố màu xanh lục.
Giai đoạn 2: Biliverdin chuyển thành bilirubin
Biliverdin được enzyme biliverdin reductase xúc tác phản ứng khử, sử dụng NADPH làm nguồn cung cấp electron, tạo thành bilirubin không liên hợp.
Bilirubin có màu vàng cam và ít tan trong nước.
Giai đoạn 3: Vận chuyển bilirubin trong huyết tương
Do đặc tính ít tan trong nước, bilirubin không liên hợp liên kết với albumin để vận chuyển đến tế bào gan.
Phức hợp bilirubin – albumin giúp bilirubin được vận chuyển trong tuần hoàn mà không bị hòa tan tự do trong huyết tương.
Giai đoạn 4: Thu nhận và liên hợp tại gan
Tại tế bào gan, bilirubin tách khỏi albumin và được thu nhận vào tế bào.
Bilirubin sau đó được liên hợp với acid glucuronic nhờ enzyme UGT1A1, tạo thành bilirubin mono- và diglucuronide.
Đây là bước quan trọng làm tăng tính tan trong nước của bilirubin, giúp cơ thể bài tiết chất này qua đường mật.
Giai đoạn 5: Bài tiết bilirubin vào dịch mật
Bilirubin liên hợp được vận chuyển chủ động qua màng tiểu quản mật nhờ protein MRP2.
Sau đó, bilirubin đi theo dịch mật xuống tá tràng và tiếp tục được chuyển hóa bởi hệ vi khuẩn đường ruột.
4. CHUYỂN HÓA BILIRUBIN TẠI RUỘT VÀ SỰ HÌNH THÀNH SẮC TỐ NƯỚC TIỂU, PHÂN
Khi bilirubin liên hợp được bài tiết vào tá tràng, chất này di chuyển dọc theo đường tiêu hóa.
Tại đoạn cuối ruột non và đại tràng, hệ vi khuẩn đường ruột thực hiện quá trình khử và khử liên hợp bilirubin, tạo thành urobilinogen và các dẫn xuất liên quan.
Số phận của urobilinogen gồm ba hướng chính:
Thứ nhất: Đào thải qua phân
Phần lớn các sản phẩm chuyển hóa bilirubin được giữ lại trong lòng ruột, tiếp tục chuyển thành stercobilinogen và bị oxy hóa thành stercobilin.
Stercobilin là sắc tố góp phần tạo màu nâu đặc trưng của phân.
Thứ hai: Tái hấp thu qua chu trình ruột – gan
Một phần urobilinogen được hấp thu qua niêm mạc ruột, đi vào hệ tuần hoàn cửa và được gan thu nhận, sau đó một phần được bài tiết trở lại vào mật.
Thứ ba: Đào thải qua thận
Một lượng nhỏ urobilinogen đi vào tuần hoàn chung, được thận lọc và bài tiết qua nước tiểu.
Trong nước tiểu, urobilinogen có thể bị oxy hóa thành urobilin, góp phần tạo màu vàng đặc trưng của nước tiểu.
5. BẢN CHẤT TẠO MÀU CỦA DỊCH MẬT
Màu sắc của dịch mật là kết quả của sự hiện diện các sắc tố mật, trong đó bilirubin đóng vai trò chủ yếu ở người.
Biliverdin có màu xanh lục, bilirubin có màu vàng cam. Sự khác nhau về cấu trúc hóa học và phổ hấp thụ ánh sáng của hai phân tử tạo nên các đặc tính màu sắc khác nhau.
Màu sắc dịch mật có thể thay đổi theo:
- Nồng độ bilirubin và các sắc tố liên quan.
- Tỷ lệ tương đối giữa các sắc tố.
- Trạng thái oxy hóa – khử.
- Mức độ cô đặc của dịch mật.
- Thời gian lưu giữ và điều kiện bảo quản mẫu.
Vì vậy, dịch mật có thể có màu vàng, vàng nâu, vàng xanh hoặc xanh lục tùy theo điều kiện sinh lý và hóa học.
Cần lưu ý: Không nên sử dụng màu sắc quan sát bằng mắt thường để kết luận thành phần hoặc nồng độ từng sắc tố. Muốn xác định chính xác cần có phương pháp phân tích hóa học phù hợp.
6. Ý NGHĨA CỦA SẮC TỐ MẬT TRONG HÓA SINH LÂM SÀNG
Chuyển hóa sắc tố mật có mối liên hệ chặt chẽ với hoạt động của hệ tạo máu, gan, đường mật, ruột và thận.
Do đó, xét nghiệm bilirubin và urobilinogen có giá trị trong đánh giá các rối loạn chuyển hóa sắc tố mật.
6.1. Xét nghiệm bilirubin huyết thanh
Các chỉ số thường được thực hiện gồm:
- Bilirubin toàn phần (Total Bilirubin – TBIL).
- Bilirubin trực tiếp (Direct Bilirubin – DBIL).
- Bilirubin gián tiếp (Indirect Bilirubin – IBIL).
Trong nhiều hệ thống xét nghiệm, bilirubin gián tiếp được tính bằng công thức:
IBIL = BILi –T- BILI-D
Cần lưu ý bilirubin trực tiếp trong xét nghiệm là phân đoạn được đo bằng phương pháp phản ứng trực tiếp, không hoàn toàn đồng nhất về mặt hóa học với toàn bộ bilirubin liên hợp. Một số phương pháp còn chịu ảnh hưởng của bilirubin delta (bilirubin liên kết cộng hóa trị với albumin).
Nguyên lý phương pháp Diazo
Đây là một trong những nguyên lý quan trọng trong định lượng bilirubin.
Bilirubin phản ứng với muối diazonium tạo thành azobilirubin có màu. Cường độ màu được đo bằng phương pháp quang phổ hấp thụ, tỷ lệ với nồng độ bilirubin trong mẫu trong phạm vi đo đã được xác nhận.
- Bilirubin trực tiếp phản ứng trong môi trường phản ứng thích hợp mà không cần chất tăng tốc.
- Bilirubin toàn phần được đo sau khi sử dụng chất tăng tốc hoặc điều kiện phản ứng phù hợp để đưa bilirubin không liên hợp tham gia phản ứng.
Các phương pháp xét nghiệm hiện đại có thể sử dụng nhiều hệ thuốc thử và cấu hình phản ứng khác nhau. Vì vậy cần tuân thủ quy trình của nhà sản xuất và quy trình nội kiểm của phòng xét nghiệm.
6.2. Xét nghiệm bilirubin trong nước tiểu
Bilirubin trong nước tiểu chủ yếu là bilirubin liên hợp vì dạng này có khả năng tan trong nước.
Bilirubin không liên hợp gắn với albumin và không được lọc qua cầu thận trong điều kiện sinh lý thông thường.
Do đó, bilirubin niệu dương tính có thể gợi ý tình trạng tăng bilirubin liên hợp trong máu, thường gặp trong tổn thương tế bào gan hoặc ứ mật, tắc mật.
Nguyên lý phát hiện bằng que thử nước tiểu
Nhiều loại que thử sử dụng phản ứng diazo để phát hiện bilirubin.
Bilirubin trong mẫu nước tiểu phản ứng với muối diazonium trên vùng thuốc thử, tạo hợp chất có màu. Kết quả được đánh giá bằng cách so sánh màu với thang màu chuẩn.
Các yếu tố có thể ảnh hưởng kết quả:
- Ánh sáng làm giảm nồng độ bilirubin.
- Mẫu nước tiểu để lâu hoặc bảo quản không đúng cách.
- Một số chất chuyển hóa và thuốc có thể gây nhiễu màu hoặc phản ứng.
- Nồng độ bilirubin thấp gần giới hạn phát hiện của phương pháp.
Vì vậy, cần sử dụng mẫu nước tiểu tươi, bảo vệ mẫu khỏi ánh sáng và thực hiện xét nghiệm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
6.3. Xét nghiệm urobilinogen niệu
Urobilinogen trong nước tiểu là sản phẩm chuyển hóa bilirubin tại ruột, được tái hấp thu vào tuần hoàn và đào thải một phần qua thận.
Trong xét nghiệm nước tiểu, urobilinogen thường được phát hiện bằng phản ứng Ehrlich hoặc các hệ thuốc thử chuyên dụng khác tùy loại que thử.
Sự thay đổi urobilinogen niệu có thể cung cấp thông tin hỗ trợ:
- Tăng phá hủy hồng cầu.
- Rối loạn chức năng tế bào gan.
- Rối loạn chu trình chuyển hóa sắc tố mật.
Kết quả cần được đánh giá kết hợp với bilirubin niệu và các chỉ số hóa sinh khác.
7. PHƯƠNG PHÁP FOUCHET TRONG PHÁT HIỆN SẮC TỐ MẬT
Fouchet là phương pháp hóa học cổ điển được sử dụng để phát hiện bilirubin, đặc biệt trong các kỹ thuật xét nghiệm nước tiểu và mô học.
7.1. Nguyên lý
Bilirubin có màu vàng được oxy hóa thành biliverdin có màu xanh lục dưới tác dụng của chất oxy hóa ferric chloride (FeCl₃) trong môi trường acid trichloroacetic (TCA).
Phản ứng chuyển đổi màu sắc:
Bilirubin (vàng) → Biliverdin (xanh ve)
Sự xuất hiện màu xanh lục tại vị trí có sắc tố được xem là phản ứng dương tính.
7.2. Ý nghĩa của phản ứng
Phản ứng Fouchet minh họa trực quan sự chuyển đổi cấu trúc hóa học và tính chất quang học của sắc tố mật.
Đây cũng là cơ sở để giải thích vì sao bilirubin và biliverdin có màu sắc khác nhau.
Trong thực hành xét nghiệm, phương pháp này có giá trị minh họa và phát hiện định tính theo quy trình cụ thể. Hiện nay, xét nghiệm bilirubin niệu bằng que thử và các hệ thống phân tích tự động được sử dụng phổ biến hơn trong xét nghiệm thường quy.
Không nên xem Fouchet là phương pháp định lượng bilirubin hoặc phương pháp xác định toàn bộ các loại sắc tố mật.
8. LIÊN HỆ GIỮA RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA SẮC TỐ MẬT VÀ CÁC KIỂU VÀNG DA
Dựa trên cơ chế chuyển hóa bilirubin, vàng da thường được phân thành ba nhóm chính.
8.1. Vàng da trước gan
Nguyên nhân thường gặp là tăng phá hủy hồng cầu, dẫn đến tăng sản xuất bilirubin vượt quá khả năng liên hợp của gan.
Đặc điểm xét nghiệm thường gặp:
- Bilirubin gián tiếp tăng.
- Bilirubin niệu thường âm tính.
- Urobilinogen niệu có thể tăng.
- Có thể có các dấu hiệu xét nghiệm hỗ trợ tình trạng tan máu như giảm haptoglobin, tăng LDH và tăng hồng cầu lưới.
8.2. Vàng da tại gan
Xuất hiện khi tế bào gan bị tổn thương hoặc rối loạn quá trình thu nhận, liên hợp và bài tiết bilirubin.
Nguyên nhân có thể bao gồm viêm gan, xơ gan, tổn thương tế bào gan do thuốc hoặc các rối loạn di truyền liên quan đến chuyển hóa bilirubin.
Đặc điểm xét nghiệm:
- Bilirubin toàn phần có thể tăng.
- Bilirubin trực tiếp và gián tiếp có thể cùng tăng.
- AST và ALT có thể tăng trong tổn thương tế bào gan.
- Bilirubin niệu có thể dương tính khi bilirubin liên hợp tăng trong máu.
Mức độ thay đổi tùy thuộc vào cơ chế bệnh sinh và giai đoạn bệnh.
8.3. Vàng da sau gan
Thường liên quan đến tắc nghẽn đường mật, làm giảm hoặc ngăn cản dòng chảy của mật xuống ruột.
Nguyên nhân có thể do sỏi đường mật, khối u vùng đầu tụy, hẹp đường mật hoặc các bệnh lý gây tắc nghẽn khác.
Đặc điểm xét nghiệm thường gặp:
- Bilirubin trực tiếp tăng.
- Bilirubin niệu thường dương tính.
- Urobilinogen niệu có thể giảm hoặc không phát hiện khi tắc mật hoàn toàn.
- ALP và GGT thường tăng.
- Phân có thể bạc màu do giảm stercobilin trong ruột.
Việc phân loại cần kết hợp biểu hiện lâm sàng, xét nghiệm sinh hóa và chẩn đoán hình ảnh.
9. BẢNG TỔNG HỢP CÁC SẮC TỐ VÀ SẢN PHẨM CHUYỂN HÓA LIÊN QUAN
Hợp chất| Màu sắc| Vị trí/ý nghĩa chính
Biliverdin| Xanh lục| Sản phẩm oxy hóa heme, tiền chất bilirubin
Bilirubin| Vàng cam| Sắc tố mật chủ yếu ở người
Bilirubin liên hợp| Vàng| Dạng tan trong nước, được bài tiết vào mật
Urobilinogen| Không màu| Sản phẩm chuyển hóa bilirubin tại ruột
Stercobilinogen| Không màu| Tiền chất của stercobilin
Urobilin| Vàng| Góp phần tạo màu nước tiểu
Stercobilin| Nâu| Góp phần tạo màu phân
10. KẾT LUẬN
Sắc tố mật là nhóm hợp chất hóa học có màu, đóng vai trò trực tiếp tạo nên màu sắc đặc trưng của dịch mật. Trong cơ thể người, bilirubin là sắc tố chủ yếu quyết định màu vàng của mật, trong khi biliverdin là sắc tố xanh lục được hình thành trong quá trình thoái hóa heme và là tiền chất của bilirubin.
Quá trình chuyển hóa sắc tố mật là một chuỗi phản ứng sinh hóa liên tục, bắt đầu từ sự thoái hóa hemoglobin, hình thành biliverdin, chuyển thành bilirubin, liên hợp tại gan, bài tiết qua đường mật và tiếp tục chuyển hóa tại ruột.
Việc hiểu rõ bản chất hóa học, cơ chế chuyển hóa và phương pháp phát hiện sắc tố mật có ý nghĩa quan trọng trong Hóa sinh lâm sàng và Kỹ thuật xét nghiệm y học.
Các xét nghiệm bilirubin huyết thanh, bilirubin niệu và urobilinogen niệu cung cấp những thông tin thiết yếu trong đánh giá tình trạng tan máu, tổn thương tế bào gan và rối loạn bài tiết mật.
KHẢI VÂN – CHẤT LƯỢNG, CÔNG NGHỆ VÀ GIẢI PHÁP THIẾT THỰC CHO THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM.
Các bài khác
- Não mô cầu Neisseria meningitidis và Kỹ thuật Xét nghiệm (23/02/2025)
- Bạn đang muốn tìm hiểu về PRP (Platelet-Rich Plasma) (11/02/2025)
- Ống nghiệm dùng trong xét nghiệm NIPT (11/02/2025)
- Tinh dầu chùm ngây (11/02/2025)
- Sắc tố mật là gì? (10/12/2023)
Địa điểm kinh doanh: 7/95 Thành Thái, Diên Hồng , TP.HCM
0903685363
congtykhaivan@gmail.com
http://ongnghiemkv.com
Đang online: 63